آیا عدالت آموزشی در کشور محقق شده است؟
بی عدالتی کیفی
فریبا نباتی، روزنامه ابتکار،گروه جامعه و شهروند،30 مرداد 95
اردیبهشت ماه سالجاری وزیر آموزش و پرورش در حالی از اجرا شدن عدالت آموزشی در ایران گفت که درست چند ماه بعد نتایج نهایی کنکور نشان داد آنگونه که علی اصغر فانی معتقد است عدالت آموزشی نه تنها اجرا نشده بلکه نابرابری بر سر سیستم آموزشی کشور سایه گسترده است. سایه ای که در آینده نه تنها نظام آموزشی را متاثر خواهد کرد بلکه اجتماع، اقتصاد و توسعه کشور را نیز دربر خواهد گرفت.
وقتی عدالت چند معنی دارد!
طبق اصل 30 قانون اساسی؛«دولت موظف است وسایل آموزشوپرورش را رایگان برای همه ملت تا پایان دوره متوسطه فراهم سازد و وسایل تحصیلات عالی را تا سرحد خودکفایی کشور به طور رایگان گسترش دهد.» آموزش همگانی و رایگان، عدالت آموزشی ست که قانون بر آن تاکید دارد. موضوعی که کارشناسان حوزه آموزش می گویند به تنهایی نمی تواند عدالت را در حوزه آموزش اجرا کند. آنها معتقدند در مفهوم این عدالت نیز برداشت یکسانی وجود ندارد و همین مهم ترین عامل در عدم اجرای صحیح عدالت در حوزه آموزش کشور شده است. دکتر مجتبی همتی فر کارشناس فلسفه تعلیم و تربیت در این باره به «ابتکار» می گوید:«در مفهوم عملیاتی عدالت آموزشی برداشت و تعریف یکسانی نداریم و به همین علت این عدالت در حد شعار باقی مانده و عملی نشده است. »
او به تعاریفی که از عدالت در این زمینه وجود دارد اشاره می کند و ادامه می دهد:« اگر عدالت را برابری به معنای توزیع فرصت و توزیع امکانات بدانیم باید این نابرابری را در سیستم آموزشی کشور بپذیریم. اما اگر سه موضوع؛ محرومیت، استعداد و تلاش را به عنوان مسائلی که باید مورد عدالت قرار بگیرند، در نظر بگیریم باید امکانات و فرصت های بیشتری در اختیار افرادی که شامل این سه دسته می شوند قرار بگیرد اما این روش هم چندان موثر نیست چرا که این سه موضوع در مقاطع مختلف تحصیلی متفاوت است به عنوان مثال در دوران ابتدایی کودک درک چندانی از تلاش ندارد و نمی توان آن را به عنوان عاملی که باید مورد عدالت قرار بگیرد در نظر بگیریم.»
کمیت بدون کیفیت!
چندی پیش وزیر آموزش و پرورش در واکنش به اظهار
نظر ها درباره اجرای عدالت آموزشی، از مدارس تک دانش آموزه ای گفت که در سراسر کشور تاسیس شده است و آن را یکی از نشانه های برقراری این عدالت دانست. موضوعی که بسیاری معتقدند تنها می تواند عدالت کمی و نه کیفی را برقرار کند. همتی فر درباره این موضوع می گوید:« اکنون 100 مدرسه تک دانش آموزه و 45 هزار مدرسه زیر 50 دانش آموز در سطح کشور داریم که این نشان می دهد آموزش و پرورش تلاش می کند عدالت را از جهت کمی پیگیری کند اما اینکه آیا توانسته است از لحاظ کیفی نیز این عدالت را محقق کند یا خیر جای پرسش است. پرسشی که اگر من بخواهم پاسخ دهم باید بگویم به نظرم آموزش و پرورش در این زمینه نمی تواند نمره خوبی بگیرد.» موضوعی که این کارشناس حوزه تعلیم و تربیت درباره آن می گوید مهدی بهلولی دیگر کارشناس حوزه آموزش نیز در گفت و گو با «ابتکار» بر آن تاکید دارد.
بهلولی می گوید:«برابری آموزشی یعنی این که آموزش کیفی رایگان در دسترس همه کودکان کشور باشد. برابری آموزشی و دفاع از آن به معنای دفاع از آموزش فقیر برابر نیست. بحث به آموزش و پرورش کیفی و رایگان برمی گردد که باید درست تعریف شود و به رایگان در دسترس همه کودکان قرار
گیرد. »
شکاف تحصیلی، شکاف طبقاتی
به دلیل نبود امکانات و زیرساخت های مناسب منابع انسانی تخصصی و حرفه ای نیز در شهرهای بزرگ و کوچک، روستاها و میان عشایر کشور یکسان توزیع نشده و همین موجب شده است نه تنها سطح کیفیت آموزش در مناطق مختلف یکسان نباشد بلکه جنبه های دیگر زندگی افراد نیز از آن متاثر شود.
مهدی بهلولی با بیان اینکه برابری آموزشی، بخشی از عدالت اجتماعی است می گوید:«متآسفانه در جامعه ما نه تنها در عمل عدالت اجتماعی وجود ندارد بلکه حتی دل نگرانی های اخلاقی و انسانی ناعدالتی کم کم دارد رخت برمی بندد و در نظر هم ناعدالتی ها با تئوری و بهتر بگویم ایدئولوژی سرمایه داری توجیه می شود. آنچه ما داریم مشاهده می کنیم شکاف روز افزون طبقاتی است که گویا دیگر کمتر کسی نسبت به آن حتی دل نگرانی ذهنی دارد.» این کارشناس حوزه آموزش برابری را مهمتر از عدالت آموزشی می داند و معتقد است در اختصاص امکانات آموزشی باید برابری جای عدالت برقرار باشد و می افزاید:«در آموزش البته باید از برابری آموزشی به جای عدالت آموزشی سخن گفت. در اختصاص امکانات آموزشی باید برابری وجود داشته باشد که متآسفانه اصلا اینچنین نیست. کافی است برخی از مدرسه های پولی بالا شهر تهران و برخی شهرهای بزرگ ایران را با مناطق محروم مقایسه کنید.»
مجتبی همتی فر نیز با بیان اینکه در سطح اجتماعی تعریفی از عدالت نداریم می افزاید:«این باعث شده سیاست ها و امکانات به سمت کلانشهرها جهت گیری داشته باشد و مناطق کم برخوردار سهمی در این میان نداشته باشند.
وقتی این شکاف آموزشی در بحث های اجتماعی و اقتصادی منعکس شود علاوه بر شکاف بیشتر باعث می شود کسی که در وضعیت اقتصادی خوبی رشد می کند از آموزش مناسب برخوردار و به همین جهت در آینده نیز به شغل بهتر و درآمد بیشتر برسد بدون اینکه در این میان استعداد افراد در نظر گرفته شود.» این کارشناس حوزه تعلیم و تربیت ادامه این روند را موجب ظلم به فرد و در نهایت ظلم به جامعه می داند و می گوید:«ما در روستاها افراد مستعدی داریم که با برقراری عدالت آموزشی می تواند در آینده و توسعه این کشور موثر باشند. موضوعی که باید مورد توجه جدی مسوولان قرار گیرد.»
نابرابری آموزشی همبستگی ملی را از بین می برد
بهلولی نیز در این باره معتقد است نابرابری آموزشی، به نابرابری کلی در اجتماع کمک می کند و همبستگی اجتماعی را از بین می برد. او می افزاید:«وجود نابرابری در یک جامعه، یکی از مهم ترین علت های نابسامانی های اجتماعی و فرهنگی است. نکته مهم این است که وقتی در جامعه ای شکاف طبقاتی و نابرابری زیاد است آهسته آهسته فضای اعتماد اجتماعی رخت برمی بندد و جامعه از هم می گسلد و فرو می پاشد و تبدیل به گردایه ای از افرادی می شود که کمترین علاقه قلبی به همدیگر ندارند و تنها از سر اجبار طبیعی و اجتماعی در کنار یکدیگر زندگی می کنند.»
بهلولی با اشاره به وضعیت برابری در کشورهای دیگر می گوید:« در جهان کنونی آمریکا، نابرابرترین کشور و ژاپن و کشورهای اسکاندیناوی برابرترین کشورها هستند. در برخی پژوهش های جهانی، روشن شده که سطوح اعتماد میان افراد جامعه، در کشورهایی که اختلاف درآمد بیش تری دارند پایین تر است. برای نمونه آمریکا در میان کشورهای توسعه یافته، جزء کشورهایی است که مردم آن کمترین اعتماد اجتماعی، و ژاپن، سوئد، نروژ، فنلاند و دانمارک بالاترین اعتماد اجتماعی را نسبت به هم دارند.»
هر چه پول بدهی آش می خوری!
اما مشکل کجاست که عدالت و برابری در آموزش کشور برقرار نیست؟
مهدی بهلولی مشکل اصلی را باور نداشتن سفت و سخت به برابری آموزشی می داند و می گوید:«مشکل اصلی این تفکر غلط است که "هر چه پول بدهی آش می خوری". اکنون حساسیت های ذهنی نسبت به عدالت اجتماعی بسیار کمرنگ شده
است. » همتی فر معتقد است برای اینکه عدالت آموزش اتفاق بیفتد لازم است امکانات عادلانه و نه صرفا برابر توزیع شود و همچنین بودجه و امکانات آموزش و پرورش بیشتر
شود.
اما بهلولی در این باره نظری متفاوت دارد. او با بیان اینکه عدالت بدون وجود کسانی که خواهان آن هستند محقق نخواهد شد می افزاید:«وجود جامعه مدنی حساس به عدالت اجتماعی در این مساله مهم است اما دست یابی به عدالت اجتماعی و برابری آموزشی راه دراز و سختی است که همگان باید برای آن کوشش کنند.»